← Wszystkie teczki
Zagadnienie ogólne · O27

Czynniki kryminogenne

    Prowadzący wymienił czynniki kryminogenne wprost jako temat z naciskiem. W notatkach temat jest rozproszony: Kryminologia (W 05, W 13, ćwiczenia C 01), Patologie społeczne, Mechanizmy motywacyjne (W01), Psychologia kryminalistyczna (W 05) i Bezpieczeństwo publiczne (W 09). Poniżej zebrany w jedną odpowiedź.

    Szkielet odpowiedzi

    Mnemonik D-I-S-S-T-P
    Definicja, Indywidualne, Społeczne, Sytuacyjne, Teorie, Prewencja

    1. Definicja Czynniki kryminogenne to okoliczności zwiększające prawdopodobieństwo przestępstwa. Nie są przyczyną jedyną ani deterministyczną: przestępczość jest wieloczynnikowa, a obok nich działają czynniki ochronne. Nie istnieje „gen przestępczości”.
    2. Czynniki indywidualne Biologiczne (uszkodzenia OUN, charakteropatia, niedobór serotoniny) i psychologiczne (agresywność, impulsywność, zaburzenia osobowości, poziom lęku, traumy).
    3. Czynniki społeczne Mikro: rodzina, rówieśnicy, szkoła. Makro: ubóstwo i bezrobocie, nierówności, wykluczenie, uzależnienia, kultura i media, technologie, korupcja i słabość instytucji, czynniki międzynarodowe.
    4. Czynniki sytuacyjne Okazja, alkohol, moment krytyczny, deprywacja, przeciążenie, sytuacja bolesna lub nowa (J. K. Gierowski). Wyzwalacz kontra tło.
    5. Teorie łączące czynniki Anomia i napięcie, kontrola społeczna, uczenie się (zróżnicowane powiązania), dezorganizacja społeczna, rutynowe działania, teorie zintegrowane (Moffitt).
    6. Prewencja Redukcja czynników ryzyka i wzmacnianie ochronnych na trzech poziomach (pierwszo-, drugo-, trzeciorzędowa).

    Rozwinięcie

    Pojęcie i logika

    • Czynnik kryminogenny sprzyja popełnieniu przestępstwa, antykryminogenny (ochronny) zmniejsza ryzyko: stabilne więzi, wsparcie, jasne granice, zaangażowanie w legalne aktywności.
    • Zachowanie przestępcze jest polimotywacyjne i wynika ze splotu czynników. Pojedyncze zdarzenie (utrata pracy, rozstanie) bywa tylko wyzwalaczem, a nie jedyną przyczyną. Musi istnieć tło osobowościowe i kumulacja czynników.
    • Czynniki ustala się na poziomie uogólnień (porównania grup), więc w pojedynczym przypadku nie wolno ich stosować mechanicznie ani stygmatyzować. Dzieci z tego samego domu wybierają różne drogi.
    • Pojęcie kryminogenezy (L. Tyszkiewicz): proces, w którym kluczową rolę odgrywa mniej lub bardziej wolna decyzja sprawcy, podjęta w splocie czynników kryminogennych i antykryminogennych.
    • Podział roboczy: endogenne (wewnętrzne, biologiczne i psychiczne) i egzogenne (zewnętrzne, środowiskowe) lub indywidualne, społeczne i sytuacyjne.

    Klasyfikacja

    Grupa Czynniki Źródło w notatkach
    Biologiczne organiczne uszkodzenia OUN (urazy, płaty czołowe), charakteropatia, nadpobudliwość, FAS, zaburzenia hormonalne, niedobory serotoniny (impulsywność, agresja) Mechanizmy W01, Kryminologia W 13, Patologie W 06
    Psychologiczne wysoka agresywność, psychopatia i osobowość antyspołeczna (niski lęk), osobowość zależna (wysoki lęk, podatność na namowę), narcyzm, traumy, niska samoocena Mechanizmy W01, Psychologia kryminalistyczna W 05
    Rodzina przemoc, alkoholizm, zaniedbanie emocjonalne, niewłaściwy styl kontroli, uprzednia karalność rodziców, postawy amoralne Patologie W 03, Psychologia krym. W 05
    Rówieśnicy i szkoła subkultury przestępcze, potrzeba przynależności, porażki szkolne, wykluczenie Kryminologia W 05, Patologie C 01
    Ekonomiczne i strukturalne ubóstwo, bezrobocie (młodzi, niskokwalifikowani), nierówności regionalne, szara strefa, wykluczenie, dezorganizacja społeczna dzielnic Kryminologia W 05, W 13
    Uzależnienia alkohol (korelacja z agresją i przemocą domową), narkotyki, leki Kryminologia W 05, Mechanizmy W01
    Kulturowe i technologiczne normalizacja przemocy w mediach i grach, anonimowość sieci (oszustwa, BLIK, grooming), zmiana norm Kryminologia W 05, W 13
    Prawne i instytucjonalne długość postępowań, korupcja, niski poziom zgłaszania, brak zaufania do organów Kryminologia W 13
    Międzynarodowe przemyt, handel ludźmi, pranie pieniędzy, migracje Kryminologia W 05, W 13

    Czynniki sytuacyjne i tło motywacyjne (J. K. Gierowski)

    • Okoliczności kryminogenne (sytuacje trudne w historii życia sprawców): deprywacja potrzeb biologicznych i psychologicznych, przeciążenie jednostki, sytuacja bolesna, sytuacja nowa i zaskakująca.
    • Moment krytyczny: silnie stresujące zdarzenie przed pierwszym czynem, typowe u sprawców seksualnych (np. wyrzucenie z domu, rozpad związku, odrzucenie).
    • Alkohol: co najmniej 60% zabójców było w chwili czynu pod jego wpływem (dane policyjne z wykładu). Osłabia kontrolę i działa „dla kurażu”. Nie oznacza, że sprawcy są uzależnieni.
    • Okazja: pozostawione bez nadzoru wartościowe przedmioty, brak opiekuna, słabo zabezpieczone miejsca.
    • Percepcja szkodliwości: racjonalizacja (w przestępstwach gospodarczych „pieniądze są niczyje”, „ofiary nie ma”).
    • Ujęcie socjologiczne: złamanie prawa jest bardziej prawdopodobne przy skrajnej potrzebie, silnej pokusie, dużej możliwości i rozluźnieniu norm.
    • Model Resslera i in. (zabójstwa seksualne): nieefektywne otoczenie, wydarzenia kształtujące, wyuczone wzorce, relacje, filtr mentalny (sprzężenie zwrotne po czynie).

    Teorie łączące czynniki

    Teoria Teza Czynnik kryminogenny
    Anomia i napięcie (Durkheim, Merton) rozziew celów i legalnych środków nierówności, brak dostępu do edukacji i pracy
    Napięcie ogólne (Agnew, 1992) negatywne emocje z sytuacji stresujących porażka, strata, złe traktowanie
    Kontrola społeczna (Hirschi) więzi powstrzymują od przestępstw osłabienie przywiązania, zobowiązania, zaangażowania, przekonania
    Uczenie się (Sutherland) przestępczość uczy się w kontaktach przewaga kontaktów z osobami akceptującymi przestępstwo
    Dezorganizacja społeczna miejsce ma znaczenie rotacja mieszkańców, heterogeniczność, bieda
    Etykietowanie reakcja otoczenia utrwala dewiację stygmatyzacja i etykieta
    Rutynowe działania (Cohen i Felson, 1979) sprawca + cel + brak opiekuna okazja
    Wyboru racjonalnego kalkulacja zysków i strat niska wykrywalność, niska pewność kary
    Zintegrowane (Moffitt, 1993) ścieżka ograniczona do dorastania vs trwała deficyty biologiczne i środowiskowe łącznie

    Implikacje: prewencja

    • Pierwszorzędowa: cała populacja (edukacja, kampanie, bezpieczna przestrzeń publiczna).
    • Drugorzędowa: grupy podwyższonego ryzyka (młodzież zagrożona demoralizacją, rodziny w kryzysie).
    • Trzeciorzędowa: osoby po kontakcie z przestępstwem (terapia, resocjalizacja, reintegracja).
    • Skuteczność odstraszania zależy bardziej od nieuchronności kary niż jej wysokości.

    Przykłady

    • Innowacja wg Mertona: wyłudzenia VAT. Czynnik: kultura sukcesu przy nierównym dostępie do legalnych środków.
    • Rozbój nastolatka na stacji benzynowej: łup nieistotny, motyw to uznanie w grupie. Czynniki: potrzeba przynależności, grupa rówieśnicza, alkohol.
    • Zabójstwo z zemsty: motyw wiodący to zemsta, tłem rozpad relacji i alkohol, wyzwalaczem zdarzenie przypominające o urazie. Pokazuje splot tła i wyzwalacza.
    • Oszustwa „na BLIK” i „na policjanta”: czynniki technologiczne (anonimowość sieci), niska wykrywalność i wstyd ofiar (ciemna liczba).

    Możliwe dopytania komisji

    Czym jest czynnik kryminogenny i czy przesądza o przestępstwie?

    Zwiększa prawdopodobieństwo, ale nie determinuje. Liczy się splot czynników i obecność czynników ochronnych.

    Jak podzielić czynniki kryminogenne?

    Indywidualne (biologiczne, psychologiczne), społeczne (mikro i makro) i sytuacyjne. Można też endogenne i egzogenne.

    Czy istnieje gen przestępczości?

    Nie. Czynniki biologiczne (uszkodzenia OUN, niedobór serotoniny) zwiększają ryzyko impulsywności i agresji, ale nie przesądzają.

    Jaką rolę ma alkohol?

    Osłabia kontrolę, współwystępuje z zabójstwami (co najmniej 60% sprawców pod wpływem). Nie wszyscy sprawcy są uzależnieni.

    Czym różni się wyzwalacz od tła?

    Tło to trwałe czynniki (osobowość, środowisko), wyzwalacz to zdarzenie spustowe w danym momencie.

    Jak teorie tłumaczą czynniki społeczne?

    Anomia i napięcie (nierówności), kontrola (słabe więzi), uczenie się (kontakty z przestępcami), dezorganizacja (miejsce).

    Źródła

    Z notatek:

    Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

    • Merton, Social Structure and Anomie (1938): study.sagepub.com
    • Hirschi i kontrola społeczna, kontrast z teorią napięcia: encyclopedia.com
    • Czynniki egzogenne w literaturze polskiej (Chomczyński, 2013; egzogeniczne = uwarunkowania zewnętrzne, społeczne): repozytorium.uwb.edu.pl
    • L. Tyszkiewicz, O niektórych ogólnych problemach kryminologii i znaczeniu paradygmatu humanistycznego (Archiwum Kryminologii XXXI, 2009; kryminogeneza jako proces z decyzją sprawcy w splocie czynników kryminogennych i antykryminogennych): czasopisma.inp.pan.pl
    • Cohen i Felson (1979, rutynowe działania), Moffitt (1993): SAGE Encyclopedia of Criminological Theory, Moffitt; Agnew (teoria napięcia ogólnego, 1992): Wikipedia
    • Literatura podręcznikowa do doczytania: B. Hołyst, Kryminologia; J. Błachut, A. Gaberle, K. Krajewski, Kryminologia

    Powiązane teczki

    O9 · Patologie społeczneO19 · Przestępczość nieletnich w Polsce (zakres, przyczyny, przejawy)O4 · Prewencja kryminalna
    Przeczytane?
    Odhacz i przejdź do układania szkieletu.