← Wszystkie teczki
Zagadnienie ogólne · O11

Przedmioty badań kryminologicznych

    Luka w notatkach była częściowa: wykłady opisują zakres i działy kryminologii, ale nie podają gotowego katalogu „przedmiotów badań”. Poniżej układ z podręcznika Błachut, Gaberle, Krajewski (spis treści: przestępstwo, przestępczość, przestępca, ofiara, kontrola społeczna i reakcja na przestępczość) uzupełniony materiałem z wykładów.

    Szkielet odpowiedzi

    Mnemonik P-P-S-O-K-M
    Przestępstwo, Przestępczość, Sprawca, Ofiara, Kontrola, Metody

    1. Przestępstwo Czyn zabroniony przez prawo pod groźbą kary. Kryminologia bada go szerzej niż prawo karne: jako zjawisko społeczne, zmienne w czasie (kryminalizacja i dekryminalizacja, np. stalking od 2011 r.).
    2. Przestępczość Zjawisko masowe: rozmiar, struktura, dynamika, geografia (hotspoty), przestępczość rzeczywista, ujawniona i ciemna liczba. Do tego typy: kryminalna, gospodarcza, zorganizowana, cyber, nieletnich.
    3. Sprawca Kto popełnia przestępstwa i dlaczego: czynniki biologiczne, psychologiczne, społeczne (etiologia), typologie, osobowość (ASPD, psychopatia), recydywa.
    4. Ofiara Wiktymologia: kto, dlaczego i z jakimi skutkami pada ofiarą, wiktymizacja pierwotna i wtórna, rola ofiary, pomoc.
    5. Kontrola społeczna i reakcja na przestępczość Formalna (policja, prokuratura, sądy, więziennictwo) i nieformalna (rodzina, środowisko), kary, resocjalizacja, prewencja (O4), polityka kryminalna.
    6. Metody i cele badań Ilościowe (statystyki), jakościowe (wywiady, studia przypadków), eksperymentalne. Cele: opis, wyjaśnienie, przewidywanie, zapobieganie.

    Rozwinięcie

    Czym zajmuje się kryminologia (ujęcie z wykładów)

    • Bada przyczyny przestępczości (indywidualne i społeczne), charakteryzuje sprawców i ofiary, ocenia skutki dla społeczeństwa, tworzy strategie zapobiegania i ocenia skuteczność kar oraz środków resocjalizacyjnych.
    • Wykładowczyni podkreślała „trójkąt”: przestępstwo, ofiara, sprawca. Historycznie najpierw badano sprawcę, a ofiara „była w cieniu”, dopiero potem rozwinęła się wiktymologia.
    • Klasyczne ujęcie Sutherlanda (Principles of Criminology): kryminologia obejmuje proces tworzenia prawa, łamania prawa i reagowania na łamanie prawa. To dobry argument, że przedmiotem jest nie tylko sprawca, ale też prawo i reakcja społeczna.
    • Hołyst: kryminologia to nauka multidyscyplinarna, skupiona na człowieku i jego środowisku. W mikroskali bada indywidualne zachowania przestępne, w makroskali przestępczość jako zjawisko społeczne.
    • Kryminologia to nauka interdyscyplinarna (prawo, socjologia, psychologia, ekonomia, medycyna sądowa, neurobiologia, kryminalistyka).

    Pięć obszarów przedmiotu badań

    Przedmiot O co pytamy Co w to wchodzi Przykład
    Przestępstwo co i dlaczego uznaje się za przestępstwo kryminalizacja, dekryminalizacja, zmiana norm, kontekst kulturowy stalking (od 2011 r.), zmiany w katalogu czynów zabronionych
    Przestępczość ile, jakiego rodzaju, gdzie i kiedy struktura (płeć, wiek 15–29 lat), dynamika, geografia, rodzaje, statystyki, ciemna liczba spadek rozbojów, wzrost cyberprzestępczości
    Sprawca kim jest i dlaczego popełnia teorie przyczyn, osobowość, motywacja, typologie, recydywa, profilowanie seryjni zabójcy, sprawcy oszustw
    Ofiara kto, dlaczego i z jakim skutkiem podatność, wiktymizacja, rola ofiary, wsparcie przemoc domowa, Niebieska Karta
    Kontrola i reakcja jak reaguje społeczeństwo i czy to działa policja, sądy, kary, resocjalizacja, prewencja, polityka karna dozór elektroniczny, kampanie przeciw oszustwom

    Działy kryminologii a przedmioty badań (z wykładów)

    • Teoretyczna (etiologia): przyczyny, modele wyjaśniające. Stosowana: statystyki i skuteczność polityki karnej. Kliniczna: indywidualni sprawcy. Porównawcza: inne kraje i kultury. Penitencjarna: więzienia i resocjalizacja. Policyjna: metody śledcze, modus operandi. Środowiskowa: wpływ środowiska, urbanizacja, hotspoty. Wiktymologia: ofiary.

    Co jest „przedmiotem”, a co „metodą”

    • Przedmiot (co badamy): powyższa piątka. Metody (jak badamy): ilościowe (statystyki policji, prokuratury, sądów, GUS), jakościowe (wywiady, studia przypadków), eksperymentalne (np. eksperyment Bandury, badania Berkowitza i Andersona i Dilla nad agresją w mediach). Uzupełniające: badania wiktymizacyjne, samoujawnienia (por. O30, O17).
    • Problemy badawcze: ciemna liczba, błędy rejestracji i klasyfikacji, zniekształcenia polityczne, trudność porównań międzynarodowych.

    Dlaczego kryminologia różni się od kryminalistyki i prawa karnego

    • Kryminalistyka: ślady, identyfikacja sprawcy, techniki dowodowe. Prawo karne: definiuje przestępstwa i kary. Kryminologia: bada przestępczość jako zjawisko społeczne i skuteczność reakcji.

    Przykłady

    • Stalking: czyn, który stał się przestępstwem w 2011 r. (przestępstwo jako zjawisko zmienne). Pokazuje, że „przedmiotem” jest też proces kryminalizacji.
    • Oszustwo „na BLIK”: przestępczość (nowy typ, wzrost), sprawca (socjotechnika), ofiara (podatność, wstyd, ciemna liczba), kontrola (kampanie, bankowość). Jeden przypadek obejmuje wszystkie przedmioty.
    • Powracający do przestępczości skazany: sprawca (recydywa), kontrola (czy resocjalizacja działa), etykietowanie.
    • Przemoc domowa: ofiara (wiktymizacja, zależność), kontrola (Niebieska Karta), ciemna liczba.

    Możliwe dopytania komisji

    Co jest przedmiotem badań kryminologii?

    Przestępstwo, przestępczość, sprawca, ofiara oraz kontrola społeczna i reakcja na przestępczość.

    Czym różni się przestępstwo od przestępczości?

    Przestępstwo to pojedynczy czyn, przestępczość to zjawisko masowe (rozmiar, struktura, dynamika, geografia).

    Co to jest ciemna liczba i dlaczego jest przedmiotem badań?

    Różnica między przestępczością rzeczywistą a ujawnioną (patrz O30).

    Czym kryminologia różni się od kryminalistyki?

    Przyczyny i zjawisko vs ślady i ujawnianie sprawców.

    Dlaczego ofiara stała się przedmiotem badań?

    Wcześniej skupiano się na sprawcy. Wiktymologia pokazała podatność, skutki i wtórną wiktymizację.

    Czy kryminologia bada też reakcję państwa?

    Tak: kary, resocjalizację i prewencję, także ich skuteczność.

    Źródła

    Z notatek:

    Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

    • Spis treści: J. Błachut, A. Gaberle, K. Krajewski, Kryminologia (Arche, Gdańsk): abc.uw.edu.pl
    • M. Kuć, Zadania kryminologii w świetle współczesnych zagrożeń społecznych (przedmiot badań, działy kryminologii wg Hołysta, interdyscyplinarność): bazhum.muzhp.pl
    • Spis treści potwierdza układ: rozdz. I § 1.4–1.8 (przestępstwo, przestępczość, przestępca, ofiara, kontrola społeczna i reakcja na przestępczość jako przedmioty badań, s. 19–22), Błachut, Gaberle, Krajewski, Kryminologia, Arche 2007: abc.uw.edu.pl
    • B. Hołyst, Kryminologia, wyd. 11 (Wolters Kluwer), rozdz. I „Przedmiot kryminologii”, przyp. 10 (Sutherland, Principles of Criminology, 1939) i opis książki (mikro- i makroskala): fragment wydawcy

    Powiązane teczki

    O17 · Statystyki kryminalne jako źródła informacji o przestępczościO21 · Założenia nurtu antynaturalistycznego w kryminologiiO30 · Ciemna liczba przestępstw
    Przeczytane?
    Odhacz i przejdź do układania szkieletu.