Statystyki kryminalne jako źródła informacji o przestępczości

Ten temat jest „drugą stroną” ciemnej liczby, którą prowadzący wymienił wprost jako ważną. Szczegóły ciemnej liczby (lejek, przyczyny niezgłaszania, metody szacowania, szara liczba) są w O30 - Ciemna liczba przestępstw. Tu robię tylko skrót i skupiam się na samych statystykach.

Szkielet odpowiedzi

Mnemonik Ź-E-P-O-U-W
Źródła, Etapy, Pożytki, Ograniczenia, Uzupełnienia, Wnioski

1. Źródła Statystyki policji (przestępstwa stwierdzone, wykrywalność), prokuratury (postępowania, akty oskarżenia), sądów i MS (skazani), więziennictwa, GUS i Eurostat (zestawienia, porównania).
2. Etapy procesu Każda statystyka mierzy inny etap: ujawnienie → stwierdzenie → wykrycie → oskarżenie → skazanie. Im dalej, tym liczby mniejsze (lejek, por. O30).
3. Do czego służą Poziom, struktura, dynamika i geografia przestępczości, charakterystyka sprawców i ofiar, ocena polityki karnej i prewencji, planowanie działań.
4. Ograniczenia Ciemna liczba, zależność od zgłaszalności i aktywności policji, zmiany prawa i klasyfikacji, błędy rejestracji, wpływ polityczny, trudne porównania międzynarodowe.
5. Metody uzupełniające Badania wiktymizacyjne, samoujawnienia, badania opinii (poczucie bezpieczeństwa, zaufanie do policji).
6. Wnioski i aktualne dane Statystyki mówią o przestępczości ujawnionej i zarejestrowanej, nie rzeczywistej. Czytać je razem z danymi z sondaży. Przykład: 439 287 przestępstw kryminalnych stwierdzonych w 2025 r. (to nie ogół przestępstw).

Rozwinięcie

Źródła statystyk w Polsce

Z wykładu: źródła danych to organy ścigania (policja, prokuratura), sądy i instytucje publiczne (GUS, Eurostat, Interpol). Dane mogą być pierwotne (własne badania) albo wtórne (z instytucji). Wykładowczyni wymieniała rejestry policyjne i statystyki prokuratury i sądów, dane z zakładów karnych, ankiety ofiar i badania samopisowe.

Co mierzy każda statystyka (lejek)

• Przestępstwa stwierdzone (policja): zdarzenia, co do których w zakończonym postępowaniu przygotowawczym potwierdzono, że są przestępstwami. Zdarzenia bez znamion przestępstwa nie podlegają rejestracji statystycznej.
• Wykrycie (policja): przestępstwo stwierdzone, w którym ustalono co najmniej jednego podejrzanego. Wskaźnik wykrywalności to stosunek przestępstw wykrytych do stwierdzonych. To wskaźnik pracy policji, nie „bezpieczeństwa”.
• Prokuratura: wiele spraw jest umarzanych albo kończy się odmową wszczęcia. Tylko część trafia do sądu (2024: z 1 129 185 załatwionych postępowań przygotowawczych 37,9% umorzono, w 28,7% odmówiono wszczęcia, a 22% skierowano do sądu).
• Sądy: skazania to ostatni, najwęższy etap.
• Każdy kolejny szczebel jest mniejszy, więc nie wolno porównywać liczb z różnych szczebli jako „tej samej przestępczości”.

Jak czytać liczby: metody analizy (z wykładu)

• Opisowa (średnia, dominanta, wykresy), porównawcza (między regionami i okresami, np. przed i po pandemii), korelacyjna i regresyjna (związek z bezrobociem, ubóstwem), przestrzenna (mapy, hotspoty).
• Etapy: definicja problemu, operacjonalizacja pojęć, zbieranie danych, analiza, prezentacja. Warto liczyć wskaźniki względne (np. na 100 tys. mieszkańców), bo liczby bezwzględne nie uwzględniają wielkości populacji.

Ograniczenia (kluczowe dla komisji)

Metody uzupełniające

• Badania wiktymizacyjne (ICVS, Polskie Badanie Przestępczości, w Polsce także sondaże CBOS), badania samoujawnienia (np. młodzieży), badania opinii (poczucie bezpieczeństwa, zaufanie do policji), badania eksperymentalne oceniające programy prewencyjne.
• Wniosek: najlepszy obraz daje triangulacja (statystyki urzędowe + sondaże ofiar + badania jakościowe).

Aktualne dane (sprawdzone 14.11.2026)

• Policja, 2025 r.: 439 287 przestępstw kryminalnych stwierdzonych (w 2024 r.: 439 796), wykrywalność 66,2% (w 2024 r.: 67,3%), postępowań przygotowawczych 402 681 (w 2024 r.: 440 269). Źródło: komunikat KGP „Zwalczanie przestępczości kryminalnej” z 16.01.2026. To nie jest ogół przestępstw: ogółem policja stwierdziła 810 631 przestępstw w 2023 r. (w tym 483 816 kryminalnych) i ponad 791 tys. w 2024 r. (wobec 439 796 kryminalnych). Ogólnej liczby za 2025 r. nie znalazłem w źródłach urzędowych. Policja tłumaczy część spadku wykrywalności wyłączeniem niealimentacji z katalogu przestępstw kryminalnych. To dobry przykład, że zmiana definicji zmienia statystykę.
• Sondaż CBOS (kwiecień 2026, n = 944): 17% Polaków deklaruje, że w ciągu ostatnich 5 lat padło ofiarą przestępstwa (10% kradzieży, 4% włamania). Ten sam komunikat CBOS cytuje dane policji powyżej.
• Jak je zestawić: statystyki policji liczą zarejestrowane przestępstwa, sondaż pyta ludzi o doświadczenia, także niezgłoszone. Różnica między jednym a drugim ilustruje ciemną liczbę (por. O30). Uwaga: kategorie i okresy obu źródeł różnią się, więc to porównanie poglądowe, nie dokładny rachunek.

Przykłady

• Wzrost oszustw: policja odnotowała 5 226 oszustw w 2025 r. wobec 3 825 w 2024 r. (według CBOS za policją). Czy to więcej oszustw, czy większa zgłaszalność i zmiana praktyki rejestrowania? Statystyka sama nie rozstrzyga.
• Spadek wykrywalności po zmianie katalogu: wyłączenie niealimentacji pokazuje wpływ zmian prawa na liczby.
• Przemoc domowa: rośnie liczba Niebieskich Kart po kampaniach, co wynika częściowo z większej gotowości do zgłaszania.
• Kradzież samochodu: statystyka bliska rzeczywistości, bo ubezpieczyciel wymaga zgłoszenia.

Możliwe dopytania komisji

Źródła

Z notatek:

• Kryminologia - W 13 - Podsumowanie na kolokwium: ciemna liczba, statystyki jako metoda ilościowa
• Kryminologia - W 10 - Metodologia badań: źródła, metody analizy, ograniczenia
• Kryminologia - W 07 - Systemy i Instytucje Kontroli Społecznej: wykładowe liczby (792 tys. w 2023 r. to dane GUS o ogóle przestępstw w zakończonych postępowaniach, policja podaje 810 631 stwierdzonych ogółem; 14% ofiar kradzieży środków płatniczych)
• Kryminologia - W 11 - Przestępczość: struktura, dynamika, geografia
• Wiktymologia kryminologiczna - W 01 - Wiktymologia kryminologiczna jako dyscyplina naukowa: badania wiktymizacyjne

Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

• Policja, „Zwalczanie przestępczości kryminalnej” (16.01.2026): policja.pl; za 2024 i 2023: policja.pl
• Rządowy program Razem bezpieczniej na lata 2025–2028 (M.P. 2025 poz. 338), dane za 2023: 810 631 przestępstw ogółem, 483 896 kryminalnych: gov.pl
• MSWiA, wystąpienie wiceministra Cz. Mroczka w Sejmie 20.03.2025 (ponad 791 tys. przestępstw ogółem w 2024 r., 810 tys. w 2023 r.): gov.pl
• P. Ostaszewski, K. Bloch, Analiza statystyczna obciążenia pracą prokuratur regionalnych… (IWS 2025; dane PK-P1K za 2024): iws.gov.pl
• GUS, Bank Danych Lokalnych (792 tys. przestępstw w 2023 r. w zakończonych postępowaniach przygotowawczych), za: wbdata.pl
• Ustawa o Policji, art. 20 (KSIP): arslege.pl; Decyzja nr 125 KGP z 5.04.2013 (KSIP przetwarza dane statystyczne o przestępstwach): edziennik.policja.gov.pl
• Definicje przestępstwa stwierdzonego i wykrytego (słownik pojęć statystyki policyjnej): portal.lu.policja.gov.pl
• Portal statystyk Policji (przestępstwa ogółem, wybrane statystyki, raporty): statystyka.policja.pl
• Plan działalności KSP na 2025 (definicja wskaźnika wykrywalności, źródło KSIP): ksp.bip.policja.gov.pl
• CBOS, Komunikat nr 52/2026, Polacy o poczuciu bezpieczeństwa w kraju oraz o przestępczości: cbos.pl
• Informator Statystyczny Wymiaru Sprawiedliwości (MS): isws.ms.gov.pl
• GUS, obszar „Wymiar sprawiedliwości”: stat.gov.pl
• IWS, P. Ostaszewski, K. Bloch, Statystyczny obraz przestępczości (2025): iws.gov.pl
• Literatura podręcznikowa do doczytania: J. Błachut, A. Gaberle, K. Krajewski, Kryminologia

Powiązane teczki