Główne czynniki ryzyka wiktymizacji

Temat pokrewny do wiktymizacji, którą prowadzący wskazał jako ważną (szczegóły w O22). Tu kluczowa jest zasada: analiza ryzyka to nie przypisywanie winy ofierze.

Szkielet odpowiedzi

Mnemonik W-I-R-Ś-T-O
Wieloczynnikowość, Indywidualne, Relacyjne, Środowiskowe, Teorie sytuacyjne, Ostrzeżenia

1. Wieloczynnikowość Nie ma jednego mechanizmu wiktymizacji. Ryzyko powstaje na styku czynników indywidualnych, relacyjnych, środowiskowych i sytuacyjnych. Podatność wiktymizacyjna (wiktymność) nie jest cechą trwałą i jest specyficzna dla rodzaju przestępstwa.
2. Czynniki indywidualne Wiek (dzieci, seniorzy), niepełnosprawność, trudności komunikacyjne, brak wiedzy o zagrożeniu, ograniczony dostęp do pomocy. Kategoria demograficzna nie oznacza automatycznie wysokiego ryzyka.
3. Czynniki relacyjne Zależność (ekonomiczna, emocjonalna, rodzinna, zawodowa) wykorzystywana przez sprawcę. Ryzyko wynika z nierównowagi sił, a nie z cech ofiary.
4. Czynniki środowiskowe Ubóstwo, niestabilność mieszkaniowa, brak instytucji pomocowych, przemoc w otoczeniu, a także słabo zabezpieczone i nienadzorowane miejsca (CPTED).
5. Teorie sytuacyjne Rutynowych działań (Cohen i Felson 1979: sprawca + cel + brak ochrony) i stylu życia (Hindelang, Gottfredson, Garofalo 1978). Do tego wiktymizacja powtórna (near repeat) i środowisko cyfrowe.
6. Ostrzeżenia Typologie ofiar (von Hentig, Mendelsohn) są krytykowane. Uwaga na victim blaming, wiarę w sprawiedliwy świat, stereotyp „idealnej ofiary” i na różnicę korelacja a przyczynowość.

Rozwinięcie

Poziomy czynników ryzyka (model wielopoziomowy)

Model ekologiczny stosuje WHO (World Report on Violence and Health, 2002). Czynniki nie przesądzają o przestępstwie, tylko wskazują sytuacje wymagające uwagi.

Teorie sytuacyjne

• Rutynowych działań (Cohen, Felson 1979): przestępstwo wymaga zbiegu w czasie i przestrzeni zmotywowanego sprawcy, dostępnego celu i braku opiekuna. Przykład: włamanie podczas nieobecności domowników.
• Stylu życia (Hindelang, Gottfredson, Garofalo 1978): codzienne zajęcia i sposób poruszania się wpływają na ekspozycję na zagrożenia. Przykład: praca nocą, praca przy transakcjach finansowych. Nie wolno z niej wyprowadzać wniosku, że alkohol albo strój „przyczyniają się” do przemocy seksualnej.
• Kryminologia środowiskowa i CPTED: dostępność miejsca, nadzór naturalny, opuszczone obiekty. Przemoc domowa pokazuje, że dom nie jest z natury bezpieczniejszy od ulicy.
• Wiktymizacja powtórna: sprawca zna rozkład mieszkania i słabe punkty (near repeat dotyczy sąsiednich, podobnych obiektów). W oszustwach sprawcy wykorzystują dane wcześniejszych ofiar.

Środowisko cyfrowe i manipulacja

Internet daje sprawcom kontakt z każdym, fałszywe tożsamości i manipulację. Brak fizycznego kontaktu nie oznacza braku groźnych skutków. Ważne są mechanizmy oszustw: autorytet, lęk, presja czasu, izolacja od weryfikacji oraz schemat „problem + gotowe rozwiązanie”.

Typologie ofiar

• Współczesna: ofiary przypadkowe, szczególnie narażone, zależne, wielokrotnie wiktymizowane, pokrzywdzone przez osoby najbliższe (kategorie się nakładają).
• Klasyczna (von Hentig 1948, Mendelsohn): podział według rzekomego udziału ofiary („całkowicie niewinna” → „bardziej winna niż sprawca”). Dziś krytykowana, bo przenosi część odpowiedzialności na pokrzywdzonego.

Przykłady

• Oszustwo „na policjanta”: samotna 70-latka dostaje telefon od rzekomego policjanta, któremu każe się zachować tajemnicę i przekazać pieniądze kurierowi. Wiek jest tylko jednym z elementów. Działa autorytet, lęk, presja czasu i izolacja.
• Zakup poza platformą: okazyjna cena, skan dowodu „słupa” i brak ochrony kupującego. Okazja jest przynętą, a nie dowodem lekkomyślności.
• Kontrola przymusowa w związku: zależność finansowa, groźba odebrania dzieci i izolacja. Ofiara pozostaje w relacji z powodu realnych barier, a nie akceptacji przemocy.
• Włamanie: brak zabezpieczeń i długa nieobecność ułatwiają czyn. To analiza okazji, a nie obwinianie mieszkańców.

Możliwe dopytania komisji

Źródła

Z notatek:

• Wiktymologia kryminologiczna - W 02 - Mechanizmy wiktymizacji kryminalnej i czynniki ryzyka pokrzywdzenia: poziomy czynników, teorie sytuacyjne, kazusy, typologie, victim blaming
• Wiktymologia - W 02 - Analiza Ofiary Mechanizmy Wiktymizacji i Rola Mediów: typologie klasyczne, czynniki podatności
• Wiktymologia kryminologiczna - W 03 - Psychologiczne i społeczne następstwa wiktymizacji: wiktymizacja ponowna i wielopostaciowa
• Kryminologia - W 13 - Podsumowanie na kolokwium: podatność na wiktymizację (dzieci, osoby starsze, kobiety)

Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

• Dyrektywa 2012/29/UE, art. 18 (ochrona przed wtórną i powtórną wiktymizacją): legislation.gov.uk
• Cohen, Felson 1979, teoria rutynowych działań: PDF artykułu
• Hindelang, Gottfredson, Garofalo 1978: Berkeley Law Library
• WHO, World report on violence and health (2002, model ekologiczny): who.int
• Art. 190a k.k. (stalking, podszywanie się), opis przepisu: infor.pl

Powiązane teczki