← Wszystkie teczki
Zagadnienie ogólne · O2

Etykietowanie w teorii dewiacji i jakie niesie skutki

    Teoria etykietowania należy do nurtu antynaturalistycznego (por. O21). Prowadzący kładzie nacisk na wątki kryminologiczne, więc warto umieć ją powiązać z recydywą i resocjalizacją.

    Szkielet odpowiedzi

    Mnemonik K-L-S-M-S-K
    Korzenie, Lemert, Stygmat, Mechanizm skutków, Skutki, Krytyka

    1. Korzenie Interakcjonizm symboliczny (Mead): jaźń kształtuje się przez to, jak widzą nas inni („jaźń odzwierciedlona”). Teoria powstała w latach 60. XX w. (Becker, Lemert, Goffman).
    2. Główna teza Dewiacja nie jest cechą czynu, lecz wynikiem reakcji społecznej. Społeczeństwo (zwłaszcza grupy posiadające władzę) ustala normy i przyklejając „etykietę”, tworzy dewianta (Becker).
    3. Lemert: dewiacja pierwotna i wtórna Pierwotna to początkowy wybryk, który nie zmienia tożsamości. Wtórna to reakcja na etykietę, po jej zinternalizowaniu.
    4. Stygmatyzacja (Goffman) „Społeczna skaza”, która zmienia postrzeganie osoby niezależnie od jej zachowania; samospełniająca się przepowiednia.
    5. Skutki Zmiana tożsamości, kariera dewiacyjna, recydywa, wykluczenie (praca, szkoła), wejście do środowiska dewiacyjnego. Etykieta może też działać pozytywnie (efekt Rosenthala).
    6. Krytyka i zastosowania Pomija pierwotne przyczyny dewiacji, ale uczy ostrożności wobec karania i napiętnowania (np. nieletni, byli skazani).

    Rozwinięcie

    Kluczowe nazwiska

    Autor Wkład Skojarzenie
    G. H. Mead interakcjonizm symboliczny, jaźń odzwierciedlona podstawy teorii
    F. Tannenbaum (1938) „dramatyzacja zła” (dramatization of evil), tagging: etykietowanie osoby zamiast czynu wczesna wersja teorii (Crime and the Community)
    E. Lemert (1951) dewiacja pierwotna i wtórna mechanizm utrwalania kariery
    H. Becker (Outsiders, 1963) dewiacja jako wynik etykietowania, grupy tworzą normy „outsiderzy”
    E. Goffman (Stigma, 1963) stygmat, instytucje totalne naznaczenie „skazą”

    Lemert: dwie fazy dewiacji

    Dewiacja pierwotna Dewiacja wtórna
    Co to jest początkowe naruszenie normy (wagary, drobne kłamstwo, drobna kradzież, eksperymenty z używkami) zachowanie będące reakcją na nadaną etykietę
    Reakcja otoczenia często bagatelizowana lub usprawiedliwiana kara, stygmatyzacja, odrzucenie
    Tożsamość bez zmian („zrobiłem coś głupiego, ale jestem ok”) etykieta zinternalizowana („jestem złodziejem”)

    Mechanizm przejścia: zachowanie dewiacyjne → reakcja społeczna (kara, stygmat) → przyjęcie etykiety → zmiana tożsamości → dewiacja wtórna, czyli utrwalenie zachowania.

    Stygmatyzacja i samospełniająca się przepowiednia

    • Etykieta zmienia sposób, w jaki otoczenie widzi osobę, niezależnie od jej aktualnego zachowania.
    • Samospełniająca się przepowiednia: oczekiwanie, że ktoś zachowa się źle, prowokuje go do spełnienia tego oczekiwania. Wykluczenie (policja, media, sądy) zamiast resocjalizacji utrwala patologię.
    • Efekt Rosenthala (pozytywna odmiana, z notatek): wiara w czyjś potencjał poprawia jego wyniki. Etykieta może więc też wspierać.
    • Instytucje totalne (Goffman): zakład karny jest miejscem, gdzie etykieta jest szczególnie silna.

    Relatywizm kulturowy i władza

    • To, co uznajemy za dewiację, zależy od kultury i od tego, kto ustala normy. Przykład: kobieta z odkrytą głową w kulturze zachodniej i w ortodoksyjnej muzułmańskiej.
    • Przykład historyczny: ojciec posyłający córkę do szkoły, gdy edukacja była tylko dla chłopców, mógł być uznany za „dziwaka”.
    • Wniosek: grupy dominujące narzucają swoje definicje moralności, więc reakcja społeczna może marginalizować jednostki, a w czasie normalizować pewne zachowania.

    Skutki etykietowania (zestawienie)

    Poziom Skutek
    Jednostka zmiana tożsamości i obrazu siebie, poczucie, że starania nie mają sensu, internalizacja roli dewianta
    Zachowanie dewiacja wtórna, kariera dewiacyjna, recydywa
    Społeczne odrzucenie przez otoczenie, brak zatrudnienia, wykluczenie, wejście w środowisko dewiacyjne
    Instytucjonalne stygmat po wyroku, traktowanie przez policję i sądy przez pryzmat „przeszłości”
    Pozytywne (wyjątek) wzmacniająca etykieta (efekt Rosenthala)

    Zastosowania i krytyka

    • Wnioski praktyczne: unikać niepotrzebnego napiętnowania (zwłaszcza nieletnich), ostrożnie z karą, wzmacniać reintegrację. Braithwaite (1989) odróżnia wstyd reintegracyjny (potępienie czynu, nie osoby) od stygmatyzującego.
    • Krytyka: teoria wyjaśnia utrwalanie dewiacji, ale słabiej jej początek (pomija pierwotne motywy dewiacji); badania empiryczne dają mieszane wyniki. Link (1989) rozwinął ją w zmodyfikowaną teorię etykietowania (etykieta, reakcja jednostki, negatywne skutki, podatność na dalszą dewiację; głównie w odniesieniu do choroby psychicznej).

    Przykłady

    • Uczeń przyłapany na ściąganiu: dostaje łatkę „nieuczciwego”, nauczyciele patrzą podejrzliwie i uczeń uznaje, że starania nie mają sensu, więc zaczyna ściągać notorycznie.
    • Były więzień: chce wrócić do społeczeństwa, ale etykieta „bandyty” skutkuje odmową zatrudnienia i powrotem do przestępstwa (recydywa).
    • Młodzieniec z drobną kradzieżą: jeśli rodzice i szkoła zareagują łagodnie, zostaje przy dewiacji pierwotnej. Jeśli wszyscy mówią „złodziej”, może przyjąć tę tożsamość.
    • Pozytywny przykład: nauczyciel, który wierzy w ucznia, a uczeń poprawia wyniki (Rosenthal).

    Możliwe dopytania komisji

    Czym różni się dewiacja pierwotna od wtórnej?

    Pierwotna to początkowy wybryk bez zmiany tożsamości, wtórna to reakcja na zinternalizowaną etykietę.

    Kto stworzył teorię etykietowania?

    Becker, Lemert i Goffman (lata 60.), na podstawie interakcjonizmu Meada.

    Co to jest stygmat?

    „Społeczna skaza” (Goffman) zmieniająca postrzeganie osoby.

    Czy etykieta może być pozytywna?

    Tak, efekt Rosenthala.

    Jaki związek ma teoria z recydywą?

    Etykieta „przestępcy” utrudnia powrót do społeczeństwa i sprzyja ponownemu popełnieniu czynu.

    Dlaczego to teoria antynaturalistyczna?

    Bo przestępstwo traktuje jako efekt definicji i reakcji społecznej, a nie obiektywną cechę czynu (por. O21).

    Źródła

    Z notatek:

    Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

    Powiązane teczki

    O12 · Konformizm i nonkonformizm w kontekście zachowań dewiacyjnychO21 · Założenia nurtu antynaturalistycznego w kryminologiiO22 · Wiktymizacja pierwotna i wtórna
    Przeczytane?
    Odhacz i przejdź do układania szkieletu.