← Wszystkie teczki
Zagadnienie ogólne · O1

Osobowość według współczesnych teorii psychologicznych

    Zagadnienie szerokie: komisja oczekuje przeglądu nurtów i umiejętności powiązania ich z przestępczością. Dobrze mieć w zanadrzu Wielką Piątkę i Eysencka, bo to je najłatwiej wiązać z kryminologią.

    Szkielet odpowiedzi

    Mnemonik D-P-C-S-T-K
    Definicja, Psychodynamika, Cechy, Społeczno-poznawcze, Temperament i biologia, Kryminologia

    1. Definicja i właściwości Osobowość to względnie trwały zespół cech, który kształtuje myśli, emocje i zachowanie. Wg Allporta (1937): dynamiczna organizacja psychofizycznych systemów, które determinują unikalne przystosowanie jednostki do środowiska. Ma stabilny trzon, ale zmienia się pod wpływem zdarzeń życiowych, środowiska i relacji.
    2. Nurt psychodynamiczny Freud (id, ego, superego) i neopsychoanaliza (Horney: lęk podstawowy i trzy postawy neurotyczne).
    3. Teorie cech Eysenck (PEN: psychotyzm, ekstrawersja, neurotyczność) oraz Wielka Piątka (OCEAN, Costa i McCrae). To najlepiej zweryfikowane modele opisowe.
    4. Teorie społeczno-poznawcze i poznawcze Bandura (modelowanie, lalka Bobo) i schematy poznawcze: myśli kształtują emocje.
    5. Temperament, biologia i ewolucja Strelau (RTT, reaktywność), Gray (BIS/BAS), ujęcie socjobiologiczne. Osobowość ma podłoże biologiczne, ale kształtuje ją środowisko.
    6. Znaczenie kryminologiczne Niska sumienność i niska ugodowość, wysoki psychotyzm, niski BIS: to profile ryzyka. Żadna cecha sama nie „robi” przestępcy, liczy się interakcja z środowiskiem.

    Rozwinięcie

    Definicja i właściwości osobowości

    • Wspólne właściwości (większość teorii się zgadza): ciągłość i stabilność zachowania, spójność, rozmaitość przejawów (zachowania, myśli, emocje), porządek i integracja, odniesienie do świata społecznego, podłoże psychiczne i biologiczne.
    • Czy osobowość jest stała? W. James twierdził, że kształtuje się do 30. roku życia i potem już się nie zmienia. Współczesna psychologia to odrzuca: zmieniają ją trauma, kryzysy, długotrwałe toksyczne środowisko (rośnie neurotyzm), relacje z opiekunami.
    • Struktura wg Reykowskiego: elementy podstawowe (obraz świata, obraz własnej osoby, potrzeby, postawy, mechanizmy kontroli) i struktury złożone (schematy czynnościowe, schematy poznawcze, np. myślenie powinnościowe).

    Główne nurty

    Nurt Przedstawiciel Główna myśl Wniosek dla przestępczości
    Psychodynamiczny Freud zachowanie wynika z nieświadomych konfliktów; id (zasada przyjemności), ego (rzeczywistości), superego (moralności) dominacja id, słabe ego, niedorozwinięte superego (brak poczucia winy)
    Neopsychoanaliza Horney lęk podstawowy dziecka w wrogim świecie; postawy: ku ludziom, przeciw ludziom, od ludzi „przeciw ludziom”: agresja, potrzeba władzy
    Cech Eysenck PEN, podłoże biologiczne wysoki psychotyzm wiąże się z przestępczością
    Cech Costa i McCrae OCEAN: otwartość, sumienność, ekstrawersja, ugodowość, neurotyczność niska sumienność to jeden z najsilniejszych predyktorów przestępczości
    Społeczno-poznawczy Bandura uczenie się przez obserwację (modelowanie) agresja jest wyuczona; dzieci powielają wzorce z domu i mediów
    Poznawczy schematy, myśli interpretacja zdarzeń kształtuje emocje i zachowanie nieadaptacyjne schematy („nie można ufać ludziom”)
    Temperamentalny Strelau, Gray temperament to biologiczna baza (reaktywność, BIS/BAS) niski BIS i wysoki BAS: brak lęku przed karą, impulsywność
    Humanistyczny Rogers, Maslow dążenie do samorealizacji; zgodność „ja realnego” z „idealnym” (Rogers) brak bezpośredniego wniosku; brak akceptacji i rozbieżność ja-realne/ja-idealne sprzyjają zaburzeniom
    Socjobiologiczny E. Wilson osobowość jako plastyczny system adaptacyjny, cel to przetrwanie agresja i altruizm mają ewolucyjne korzenie

    Teorie cech: dwa modele do znania

    • PEN (Eysenck): P to psychotyzm (chłód, agresja, egocentryzm, brak empatii), E to ekstrawersja (szukanie stymulacji, przy niskim pobudzeniu kory), N to neurotyczność (niestabilność emocjonalna). Przestępcy mają zwykle wysokie P, często także wysokie E i N.
    • Wielka Piątka (OCEAN):
    Cecha Wysoka Związek z przestępczością
    Neurotyczność lęk, impulsywność, niestabilność agresja, przestępstwa afektywne
    Ekstrawersja towarzyskość, szukanie wrażeń ambiwalentna: przestępstwa towarzyskie (oszustwa), ale też czynnik ochronny
    Otwartość kreatywność, nonkonformizm przestępczość niekonwencjonalna
    Ugodowość empatia, współpraca niska wiąże się z zachowaniami antyspołecznymi i psychopatią
    Sumienność samodyscyplina niska to jeden z najsilniejszych predyktorów przestępczości

    Teorie społeczno-poznawcze i biologiczne

    • Bandura i lalka Bobo: dzieci obserwowały agresję dorosłego wobec lalki, a potem same ją powielały. Wniosek: agresja jest zachowaniem wyuczonym, a obserwacja tworzy schematy działania. Bandura ujmuje to jako determinizm wzajemny: zachowanie, procesy poznawcze i sytuacja wzajemnie na siebie wpływają. Mischel (1968) pokazał, że zachowanie jest mało spójne między sytuacjami, co zapoczątkowało spór osoba–sytuacja; dziś przyjmuje się, że wpływają obie strony.
    • Strelau (RTT): temperament reguluje relacje energetyczne z otoczeniem. Wysokoreaktywni są mało odporni i unikają nadmiaru bodźców, niskoreaktywni szukają silnej stymulacji. Temperamentalny czynnik ryzyka to konfiguracja cech, która w ekstremalnym środowisku zwiększa ryzyko patologii.
    • Gray (BIS/BAS): wysoki BAS (dążenie do nagrody) to przestępczość impulsywna. Bardzo niski BIS (hamowanie) to brak lęku przed karą, „zimna” kalkulacja, typowa dla psychopatii.
    • Genetyka a środowisko: osobowość kształtuje się w interakcji genów i środowiska. Meta-analiza Vukasović i Bratko (2015) daje ok. 40% zróżnicowania cech jako wpływ genetyczny (w badaniach bliźniaczych ok. 47%, w rodzinnych i adopcyjnych ok. 22%), a reszta to środowisko.

    Przykłady

    • Dziecko w domu przemocowym (Bandura): uczy się, że agresja to akceptowalny sposób reagowania na konflikt, więc stosuje ją w szkole i później w związku.
    • „Michał”, 23 lata (przypadek z wykładu): wysoka neurotyczność (wybuchowość), wysoka ekstrawersja (szukanie wrażeń), niska ugodowość (bójki), niska sumienność (wagary), do tego brak nadzoru i dewiacyjna grupa rówieśnicza. Profil plus środowisko prowadzą do przestępczości.
    • Dwóch studentów oblewa egzamin (podejście poznawcze): jeden myśli „to okazja, by się lepiej przygotować”, drugi „jestem beznadziejny”. Ta sama sytuacja, inna interpretacja, inne emocje i zachowanie.
    • Przestępstwo „białych kołnierzyków”: wymaga wysokiej inteligencji i kompetencji społecznych (np. Madoff). Pokazuje, że osobowość nie determinuje rodzaju przestępstwa.

    Możliwe dopytania komisji

    Jak definiuje osobowość Allport?

    Dynamiczna organizacja psychofizycznych systemów, które determinują unikalne przystosowanie do środowiska. Podkreśla dynamikę i niepowtarzalność.

    Czy osobowość się zmienia?

    Tak, choć ma stabilny trzon. Zmieniają ją ważne wydarzenia, środowisko, edukacja i relacje.

    Czym różni się temperament od osobowości?

    Temperament to biologiczna, wrodzona baza (reaktywność, aktywność), a osobowość to szersza całość, kształtowana także przez uczenie się i środowisko.

    Co to są schematy poznawcze?

    Utrwalone wzorce myślenia o sobie, innych i świecie. Adaptacyjne pomagają, nieadaptacyjne prowadzą do negatywnych emocji i zachowań.

    Które cechy Wielkiej Piątki wiążą się z przestępczością?

    Niska sumienność i niska ugodowość, wysoka neurotyczność (przestępstwa afektywne).

    Czy cechy osobowości „powodują” przestępczość?

    Nie, to czynniki ryzyka. Działają w interakcji ze środowiskiem (rodzina, grupa rówieśnicza, socjalizacja).

    Źródła

    Z notatek:

    Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

    Powiązane teczki

    O13 · Psychopatia i socjopatiaS8 · Zaburzenia osobowości najczęściej występujące u sprawców przestępstwO27 · Czynniki kryminogenne
    Przeczytane?
    Odhacz i przejdź do układania szkieletu.