Profilowanie kryminalne

Prowadzący wskazał profilowanie jako temat, przy którym dopytuje o ślady behawioralne (przykład z zajęć: co mówi ślad krwi spływającej po szybie na podłogę). Cała sekcja „Ślady behawioralne” poniżej jest pod to pytanie.

Szkielet odpowiedzi

Mnemonik D-C-M-B-S-O
Definicja, Cel, Metody, Behawioralne ślady, Status, Ograniczenia

1. Definicja Wnioskowanie o cechach nieznanego sprawcy (demograficznych, osobowościowych, behawioralnych) na podstawie śladów i sposobu działania na miejscu zdarzenia. Dziedzina interdyscyplinarna: kryminalistyka, psychologia, psychiatria, medycyna sądowa, socjologia, statystyka.
2. Cel Portret psychospołeczny, który nie wskazuje osoby, tylko zawęża krąg podejrzanych i kieruje śledztwem. Odpowiada na „7 złotych pytań” (co, gdzie, kiedy, jak, czym, dlaczego, kto).
3. Metody Indukcyjna (statystyka wielu spraw) i dedukcyjna (analiza jednej sprawy: miejsce, ofiara, modus operandi). Modele: FBI (sprawca zorganizowany / niezorganizowany), Turvey (analiza śladów behawioralnych), model polski z Instytutu Sehna w Krakowie.
4. Ślady behawioralne To, co zachowanie sprawcy zostawia w przestrzeni: wybór miejsca i ofiary, dostęp, kolejność działań, narzędzia, obrażenia, traktowanie zwłok, sposób odejścia, inscenizacja. Odróżnić modus operandi od podpisu.
5. Status prawny W Polsce profil nie jest samodzielnym dowodem, tylko materiałem pomocniczym (jak poligraf). Biegły sporządza opinię (art. 193 § 1 k.p.k.; art. 194 reguluje treść postanowienia o jej dopuszczeniu), a dowodem pozostają ślady materialne i zeznania.
6. Ograniczenia i zastosowania Miękkie dane, ryzyko „wróżenia z fusów” i tunelowania. Użyteczne też poza zabójstwami: wyłudzenia, przestępczość gospodarcza, zaginięcia.

Rozwinięcie

Czym jest profil i do czego służy

• Profil to probabilistyczny, hipotetyczny obraz „nieznanego sprawcy zdarzenia”. Nigdy nie wskazuje nazwiska (Kagan 2020).
• Typowo dotyczy przestępstw z silnym zaangażowaniem emocjonalnym: zabójstwa, uprowadzenia, gwałty, podpalenia (zwłaszcza seryjne). Gierowski: krótka, dynamiczna charakterystyka sprawcy i jego zachowań.
• Co może zawierać: płeć, wiek, budowa, inteligencja i wykształcenie, środowisko (np. dom dziecka), miejsce zamieszkania lub pracy (np. górnik, taksówkarz), sytuacja rodzinna, uzależnienia, zaburzenia, karalność i skłonność do eskalacji.
• Zwykle profilera włącza się późno, gdy sprawa jest trudna do wykrycia. Analizuje akta, oględziny, sekcję zwłok i zeznania.

Metody: indukcja a dedukcja

W praktyce metody się uzupełniają: profiler najpierw wyszukuje statystycznie podobne sprawy, potem analizuje konkretną.

Modele: FBI i Turvey

• Model FBI (Ressler, Burgess, 1985). Dychotomia sprawców i miejsc zdarzenia. Pierwotnie dla zabójstw seksualnych.

Dziś to raczej wskazówka: istnieją sprawcy mieszani.

• Model Turvey’a (Behavioral Evidence Analysis). Opiera się na śladach behawioralnych: analiza śladów, analiza wiktymologiczna z oceną ryzyka, analiza miejsca zdarzenia, charakterystyka sprawcy. Wyróżnia miejsca: pierwszego kontaktu, główne, wtórne i porzucenia zwłok.
• Model polski. Instytut Ekspertyz Sądowych im. Sehna w Krakowie (Gierowski, Szaszkiewicz): szczególna uwaga na miejsce zdarzenia. Polskie nazwiska: Jan Gołębiowski (najbardziej znany profiler), Bogdan Lach, Krzysztof Gradoń.

Ślady behawioralne

Ślad behawioralny to informacja o zachowaniu sprawcy odczytana z miejsca zdarzenia, ofiary i okoliczności, a nie tylko ślad materialny jak DNA albo odcisk. Profilista pyta: „co sprawca zrobił i dlaczego tak?”. Najcenniejsze są te zachowania, które odróżniają sprawcę od ogółu populacji (Kagan 2020).

• Modus operandi to funkcjonalny, wyuczony sposób działania służący skuteczności i uniknięciu wykrycia. Zmienia się z doświadczeniem.
• Podpis (signature) to zachowanie niepotrzebne do popełnienia czynu, odzwierciedla głębsze potrzeby psychiczne i zwykle jest stałe.
• Inscenizacja (staging) to celowe upozorowanie zdarzenia (np. włamania lub samobójstwa), żeby zmylić śledczych. Nie mylić z personalizacją ofiary.
• Krew spływająca po szybie na podłogę (przykład z zajęć). Wg definicji ASB TR 033 smuga spływu (flow) to ślad powstały z przemieszczania się objętości krwi po powierzchni pod wpływem grawitacji lub ruchu podłoża. Wg opracowania UWr z lokalizacji, liczby, rozmieszczenia, wielkości i wyglądu plam oraz rodzaju podłoża odtwarza się m.in. kolejność powstawania śladów i położenie źródła krwawienia (pozycję, przemieszczanie się). Dalsze wnioski o sprawcy (czy działał w afekcie, czy zacierał ślady) to już hipotezy profilisty, a nie wynik analizy samego śladu.

Status prawny i krytyka

• Profil nie ma mocy dowodu, to „mocna sugestia” dla organów ścigania. Dowodami wiodącymi są DNA, daktyloskopia i zeznania.
• Zwolennicy: zawęża krąg podejrzanych, pomaga w sprawach bez klasycznych dowodów. Przeciwnicy (prokuratorzy, sędziowie): „wróżenie z fusów”, bo opiera się na niemierzalnych cechach (np. narcyzm).
• Ryzyko błędów poznawczych: nadinterpretacja zachowań, tunelowanie śledcze, „stereotypy sprawcy”.
• Elementy profilowania intuicyjnie stosuje każdy doświadczony policjant na miejscu zdarzenia (wykładowczyni).

Przykłady

• Sznurek wędliniarski: w sprawie seryjnego gwałciciela psycholog zauważył rodzaj sznurka i węzeł, który policja pominęła. Sznurek stosowano w przemyśle wędliniarskim, więc krąg poszukiwań zawężono do tej branży i sprawcę zatrzymano.
• „Inkasent” (1994, południe Polski): pięć zabójstw w domach, sprawca podawał się za pracownika zakładu energetycznego. Świadkowie go nie znali, ale uznawali za inkasenta. Profil: sprawca wykonywał kiedyś podobną pracę lub często obserwował pracę inkasenta (Kagan 2020).
• Włamanie i ślady zachowania: sprawca wypił mocny alkohol albo zjadł na miejscu posiłek. To cecha osobowości pozwalająca typować albo eliminować podejrzanych.
• Poza zabójstwami: wyłudzenia ubezpieczeniowe (pracodawca ubezpieczał pracowników budowlanych i powodował śmiertelne „wypadki”), przestępczość gospodarcza, długotrwałe zaginięcia (profiler ocenia, czy zniknięcie było dobrowolne, wypadkiem czy zabójstwem).

Możliwe dopytania komisji

Źródła

Z notatek:

• Psychologia Kryminalistyczna - W 02 - Profilowanie kryminalne: definicja, status prawny, metody, siedem pytań, zastosowania
• Psychologia Kryminalistyczna - W 08 - Profilowanie, Wiktymologia i Przestępczość Zorganizowana: sznurek wędliniarski, ślady behawioralne, wiktymizacja
• Psychologia Kryminalistyczna - W 14 - Podsumowanie na sesje: streszczenie, „ślady behawioralne”
• Psychologia Kryminalistyczna - C 06_4 - Podsumowanie: modus operandi a podpis, profil probabilistyczny

Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

• K. Kagan, Miejsce zdarzenia jako źródło informacji w procesie tworzenia profilu kryminalnego nieznanego sprawcy zabójstwa, Studia Iuridica Lublinensia 2020: pdf (DOI 10.17951/sil.2020.29.5.81-102). Z niego: dychotomia FBI, model Turveya, „inkasent”, staging.
• Definicja flow, ASB TR 033: aafs.org
• Ślady krwi jako źródło rekonstrukcji: Wydział Prawa UWr
• Art. 193 i 194 k.p.k.: api.sejm.gov.pl
• Thomas Bond: Wikipedia
• Literatura do sięgnięcia (wskazana w źródłach): B. Lach, Profilowanie kryminalistyczne (2014); J. Gołębiowski, Profilowanie kryminalne (2017); J. Konieczny, M. Szostak (red.), Profilowanie kryminalne (2011).

Powiązane teczki