Psychologia kryminologiczna (psychokryminologia)

Uwaga o źródłach. W notatkach z wykładów nie ma osobnego wykładu z psychokryminologii. Prowadzący wspomniał własną książkę z tej dziedziny (dostępną w bibliotece uczelni), ale nie udało się jej zidentyfikować w sieci (wyszukiwanie 14.11.2026): znalazłem tylko jego prace w innych obszarach (wymienione w źródłach), a nie monografię o psychokryminologii. Dlatego struktura poniżej nie odtwarza spisu treści tej książki. Opiera się na klasycznym zakresie psychologii kryminologicznej oraz na rozproszonych notatkach z kryminologii, psychologii osobowości, motywacji sprawców i wiktymologii. Po zdobyciu książki z biblioteki trzeba dopasować nazewnictwo i akcenty do prowadzącego.

Szkielet odpowiedzi

Mnemonik P-E-O-W-P-R
Przedmiot, Etiologia, Osobowość sprawcy, Wiktymologia, Prewencja, Resocjalizacja

1. Przedmiot i różnica wobec S1 Psychokryminologia to psychologiczna część kryminologii: bada dlaczego ludzie popełniają przestępstwa i jak temu zapobiegać, w skali zjawiska i biografii. Psychologia kryminalistyczna (S1) służy wykryciu sprawcy i ocenie dowodu w konkretnej sprawie.
2. Etiologia (przyczyny) Teorie biologiczne i neurobiologiczne, psychoanalityczne, uczenia się i poznawcze, osobowościowe, rozwojowe. Zachowanie przestępcze jest wieloczynnikowe: osobowość razem ze środowiskiem.
3. Osobowość sprawcy Cechy i zaburzenia (psychopatia, narcyzm, mroczna triada), model PEN Eysencka, motywy i typologie sprawców.
4. Wiktymologia Ofiara jako część zjawiska: mechanizmy i czynniki ryzyka wiktymizacji, wiktymizacja wtórna, ciemna liczba. Bez obwiniania ofiary.
5. Prewencja Czynniki ryzyka i ochronne, wczesne sygnały u dzieci, prewencja pierwszo-, drugo- i trzeciorzędowa.
6. Resocjalizacja i prognoza Praca ze sprawcą (kryminologia kliniczna i penitencjarna), recydywa, ograniczenia przewidywania.

Rozwinięcie

Psychokryminologia a psychokryminalistyka

Zasada do zapamiętania: kryminalistyka patrzy „od zdarzenia do sprawcy”, kryminologia „od sprawcy i środowiska do zdarzenia”.

Etiologia: główne ujęcia

Wniosek ogólny z wykładów: przestępczość jest zjawiskiem wieloczynnikowym, wynikającym z interakcji cech jednostki i środowiska. Ten sam bodziec (np. rodzic alkoholik) u jednego dziecka wzmacnia wzorzec, a u drugiego uruchamia jego zaprzeczenie.

Osobowość sprawcy

• Zaburzenia osobowości: trwałe nieprawidłowe zachowanie utrudniające przystosowanie. Psychopatia (antyspołeczne zaburzenie osobowości): brak lęku, empatii i wyrzutów sumienia, ok. 1% populacji, pojawia się w dzieciństwie. Narcyzm: idealizacja siebie, potrzeba uznania. Makiawelizm: cyniczna manipulacja.
• Mroczna triada: narcyzm, psychopatia, makiawelizm. Każdy psychopata jest narcyzem, ale nie odwrotnie. To czynnik ryzyka, a nie wyrok.
• Model PEN (Eysenck): psychotyzm (P), ekstrawersja (E), neurotyzm (N). Wysoki psychotyzm (impulsywność, chłód emocjonalny, brak empatii) wiąże się z zachowaniami antyspołecznymi. Ma umiarkowane podłoże genetyczne: metaanaliza Vukasović i Bratko (2015) daje dla psychotyzmu odziedziczalność ok. 30% (95% CI 21–38%). Liczba ok. 75% z notatek jest zawyżona.
• Socjalizacja moderuje osobowość: dobrze zsocjalizowany psychopata może funkcjonować w społeczeństwie, a źle zsocjalizowany popełnia przestępstwa (por. S5).
• Motywy i typologia (Gierowski): ekonomiczny, emocjonalny (ok. 70% zabójstw), seksualny, urojeniowy (patologiczny), nieustalony. Nie istnieje „brak motywu”. Zachowanie przestępcze jest polimotywacyjne.
• Sygnały ostrzegawcze u dzieci: agresja wobec ludzi i zwierząt (znęcanie się nad zwierzętami), podpalenia, bójki, kradzieże.

Wiktymologia

• Ofiarę bada się jako element zjawiska, a nie jako „współwinną”. Pytania: jakie mechanizmy zagrożenia i jak sprawca działa, a nie „dlaczego ofiara się tam znalazła”.
• Czynniki ryzyka pokrzywdzenia: indywidualne, relacyjne (zależność), środowiskowe, sytuacyjne. Podatność jest specyficzna dla rodzaju przestępstwa.
• Wiktymizacja pierwotna i wtórna (O22) oraz ciemna liczba (O30): wstyd, lęk i brak zaufania do instytucji zmniejszają zgłaszalność.
• Granica z S1: S15 pyta o mechanizm wiktymizacji i prewencję, S1 o zeznania ofiary i jej wiarygodność.

Prewencja

Czynniki ryzyka (z wykładów): trauma i przemoc w dzieciństwie, rodzina dysfunkcyjna i uzależnienia, wpływ rówieśników i subkultur, ubóstwo i stygmatyzacja, szkolne niepowodzenia. Czynnik okazji też ma znaczenie.

Resocjalizacja i prognoza

• Kryminologia kliniczna: diagnoza indywidualnego przypadku (wywiady, testy psychologiczne, obserwacja), dobór terapii. Kryminologia penitencjarna: recydywa, wpływ izolacji, reintegracja.
• Skuteczność terapii: nawet u skrajnie trudnych dzieci intensywna terapia i dobre wychowanie dają efekty (przypadek Beth z wykładu).
• Ograniczenie: psychologia nie przewiduje precyzyjnie, kto popełni przestępstwo. Cechy ryzyka nie są determinizmem.

Przykłady

• Dwoje dzieci, ten sam dom: rodzic alkoholik, jedno dziecko powiela wzorzec, drugie zostaje abstynentem. Pokazuje rolę czynników psychicznych i indywidualnych różnic w etiologii.
• Uszkodzenie płata czołowego: po wypadku osoba staje się skrajnie agresywna (przykład z wykładu). Czynnik biologiczny zwiększa ryzyko, ale nie jest „genem przestępczości”.
• Moffitt: nastolatek wchodzący w przestępczość pod wpływem grupy rówieśniczej i „wyrastający” z niej, kontra osoba z wczesnymi zaburzeniami zachowania, która kontynuuje całe życie.
• Oszustwo „na policjanta”: perspektywa kryminologiczna pyta o sprawcę (mroczna triada, racjonalizacja) i o mechanizm pokrzywdzenia oraz prewencję (procedury bankowe, kampanie). Perspektywa kryminalistyczna pyta o ślady i identyfikację sprawców (por. S3).

Możliwe dopytania komisji

Źródła

Z notatek (brak osobnego wykładu, zestawienie rozproszone):

• Kryminologia - W 03 - Teorie kryminologiczne: szkoły, teorie biospołeczne, psychoanalityczna, deficyt poznawczy, Moffitt
• Kryminologia - W 06 - Działy Kryminologii: kryminologia kliniczna i penitencjarna
• Kryminologia - W 05 - Przesłanki zjawisk przestępczych: czynniki społeczne, uzależnienia, kulturowe
• Psychologia Kryminalistyczna - W 05 - Psychologia Sprawcy Motywy i Czynniki Ryzyka: czynniki biologiczne i środowiskowe, determinanty
• Psychologia Kryminalistyczna - W 06 - Psychologiczne Aspekty Przestępczości i Metody Wykrywcze: zaburzenia osobowości, sygnały ostrzegawcze
• Psychologia Kryminalistyczna - W 14 - Podsumowanie na sesje: teorie powstawania przestępczości, prewencja, resocjalizacja
• Psychologia Osobowości - W 08 - Model PEN: psychotyzm, ekstrawersja, neurotyzm
• Psychologia - W 06 - Mroczna triada: narcyzm, psychopatia, makiawelizm
• Mechanizmy motywacyjne sprawców przestępstw - W01 - Motyw przestępstwa i proces motywacyjny sprawcy – pojęcia podstawowe typologia motywów i tło motywacyjne: typologia motywów
• Wiktymologia kryminologiczna - W 02 - Mechanizmy wiktymizacji kryminalnej i czynniki ryzyka pokrzywdzenia: wiktymizacja

Zewnętrzne (sprawdzone 14.11.2026):

• Techniki neutralizacji (pięć technik): EBSCO Research Starters, Neutralization theory oraz Kaptein, Criminal Justice and Behavior 2019
• Uczenie się społeczne (cztery pojęcia Akersa, nawiązanie do Sutherlanda): R. Akers, Social Learning Theory, SAGE
• Odziedziczalność psychotyzmu: T. Vukasović, D. Bratko, Heritability of Personality: A Meta-Analysis of Behavior Genetic Studies, Psychological Bulletin 141(4), 2015 (DOI 10.1037/bul0000017)
• Psychokryminologia jako interdyscyplinarny program kształcenia (psychologia + kryminologia), nie osobna ugruntowana dyscyplina: J. Kabzińska, Psychologia w Praktyce 11/12 2021
• Wyszukiwanie książki prowadzącego: nie znaleziono monografii o psychokryminologii. Prowadzący jest współredaktorem podręcznika Kryminologia (Difin 2020): bonito.pl. Opis wspomina m.in. profil sprawców i ofiar przestępstw rozbójniczych, przestępczość nieletnich i podkultury przestępcze. Nie ustalono, czy to jest ta książka.
• Podręcznik polski do doczytania: J. Błachut, A. Gaberle, K. Krajewski, Kryminologia (Arche, Gdańsk 2007), według katalogu biblioteki UW (pozycja z wyników wyszukiwania, nie sprawdzono spisu treści)

Powiązane teczki